Załącznik do uchwały
                                                                                              Nr XII/70/2011
                                                                                              Rady Gminy  Lelis
                                                                                                   z dnia  8  listopada  2011 r.

PROGRAM  USUWANIA  AZBESTU

I  WYROBÓW   ZAWIERAJĄCYCH  AZBEST  DLA GMINY  LELIS  NA  LATA  2012 - 2032

Listopad   2011

Spis treści:

I.	Wprowadzenie…………………………………………………...…….3
   II.        Co to jest azbest .....................................................................................4
  III.        Rys historyczny……………………………………….……………….4
  IV.         Zastosowanie azbestu …………………………………………..........5
   V.         Regulacje ustawowe …………………………………….....................6  
 VI.         Akty wykonawcze ……………………………………………. …….. 8
VII.        Uczestnicy programu ………………………………………………..11           VIII.	Informacja o ilości i stanie wyrobów zawierających azbest ..…….11
   IX.       Harmonogram  realizacji  programu……………………………....13
X.	Metody realizacji programu ……………………………………… 13
   XI.	Finansowanie realizacji programu ………………………………..14
 XII.	Podsumowanie ……………………………………………………   14

I. WPROWADZENIE
Rada Ministrów Rzeczpospolitej Polskiej,  uwzględniając  ustalenia  „Programu  Oczyszczania  Kraju  z  Azbestu na  lata  2009 – 2032”  przyjętego  uchwałą  Nr  122/2009  Rady  Ministrów  z  dnia  14  lipca  2009 r.  ze  zmianą  wprowadzoną  uchwałą  Nr  39/2010  Rady  Ministrów  z  dnia 15  marca  2010 r. zobowiązała  do opracowania wojewódzkich, powiatowych i  gminnych programów usuwania azbestu. W celu opracowania projektu rozwiązania problemu związanego z wycofaniem produktów azbestowych a zarazem określenia kierunków i środków finansowania  powstał  program dla Gminy  Lelis.
Założeniem  macierzystego programu jest usunięcie wyrobów zawierających azbest  z  terytorium  Rzeczpospolitej  Polskiej  do  2032 r.  Nakłada on obowiązki, które  odnoszą się do gmin, właścicieli, zarządców i użytkowników nieruchomości oraz wykonawców prac związanych z usuwaniem i zabezpieczaniem wyrobów zawierających azbest.

A .Obowiązki gmin:
-  opracowanie  programu  usuwania azbestu i wyrobów zawierających azbest,
-  gromadzenie informacji przekazywanych przez osoby fizyczne (właścicieli
 i  zarządców nieruchomości) o wyrobach zawierających azbest i miejscu ich  
 wykorzystywania,
-  przedkładanie marszałkowi województwa informacji o rodzaju, ilości  i miejscach      
   występowania substancji stwarzających szczególne zagrożenie w tym azbestu.
B. Obowiązki właścicieli, zarządców i użytkowników nieruchomości:
-  kontrola wyrobów zawierających azbest, znajdujących się w obiektach,    
   urządzeniach budowlanych, urządzeniach przemysłowych itp.
-  usuwanie wyrobów zawierających azbest zakwalifikowanych zgodnie z oceną
     do wymiany na skutek nadmiernego zużycia wyrobu lub uszkodzenia,
-  sporządzenie inwentaryzacji zastosowanych wyrobów,
-  sporządzanie i przedkładanie marszałkowi województwa  (dot. Przedsiębiorców) lub 
   wójtowi Gminy (dot. osób fizycznych nie będących przedsiębiorcami) informacji  o
   wyrobach zawierających azbest i  miejscu  ich wykorzystania oraz o wyrobach 
   których   wykorzystanie zostało zakończone.
C. Obowiązki wykonawców prac związanych z usuwaniem azbestu:
-   uzyskanie pozwolenia, decyzji zatwierdzającej program gospodarki odpadami   
   niebezpiecznymi lub złożenie informacji o wytwarzanych odpadach niebezpiecznych  
   (w zależności od ilości wytwarzanych odpadów),
-  przeszkolenie przez uprawnioną instytucję zatrudnionych pracowników
 w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz w zakresie przestrzegania   
 procedur dotyczących bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest,
-  opracowanie przed rozpoczęciem prac szczegółowego planu usuwania  
   wyrobów zawierających azbest,
- zapewnienie warunków bezpiecznego usuwania wyrobów zawierających azbest z miejsca ich występowania,
- złożenie pisemnego oświadczenia o prawidłowości wykonania prac oraz o oczyszczeniu terenu z pyłu azbestowego z zachowaniem właściwych przepisów sanitarnych i technicznych.
II  CO TO JEST AZBEST ?

       Azbest jest nazwą handlową grupy minerałów włóknistych, które pod względem chemicznym są uwodnionymi krzemianami różnych metali. W zależności z jakim metalem krzemiany tworzą związek  wyróżnia  się kilka typów azbestu o różnej szkodliwości dla zdrowia. Najgroźniejszy jest azbest niebieski ( krokidolit).                   
     Największe  zastosowanie  przemysłowe  ma  azbest biały  (chryzotyl),  następnie azbest  niebieski  oraz  brązowy  (amosyt).
Azbest posiada unikalne właściwości chemiczne i fizyczne, takie jak odporność  na  bardzo  wysokie  temperatury,  odporność  na  działanie  chemikaliów, kwasów, zasad, wody morskiej. Charakteryzuje się także  dużą sprężystością i wytrzymałością mechaniczną. Cechy te spowodowały, że znalazł on zastosowanie w wyrobie bardzo różnorodnych produktów.

II I. RYS HISTORYCZNY

Azbest obdarzony tak cennymi cechami jak miękkość, giętkość, odporność na ogień, postrzegany  był w czasach starożytnych jako jedwab tajemniczego świata minerałów. Nadawano mu wiele nazw, znany był jako kamień bawełniany, czy len kamienny, skalny oprzęd, płótno niepalne. W średniowieczu alchemicy przydawali mu magiczne właściwości głosząc, że stanowi on owłosienie ogniotrwałych salamander ( stąd też jedna z jego nazw salamander).
Aktualnie używane nazwy amiantus i azbest, greckiego pochodzenia, odzwierciedlają cechy surowca związane z odpornością na ogień.   Azbest, czyli niegasnący jest nazwą stosowaną w języku angielskim, niemieckim i wielu innych. Termin amiantu                 ( „nieplamisty”) stosowany jest do dzisiaj w języku francuskim. Wywodzi się stąd, iż minerał wrzucony do ognia nie spala się, nie traci na wadze, a staje się jakby czystszy. Tkane z włókien azbestu – już w czasach starożytnych – obrusy, chusteczki do nosa czyszczone były przez wrzucanie do ognia. Starożytni Rzymianie używali azbestu do wyrobu płótna zwanego   „ linumvivum” ( żyjące płótno), w które owijali zwłoki władców, aby po spaleniu zachować ich prochy.
Stosowanie azbestu stwierdzono już ok. 4500 lat temu na podstawie wykopalisk dokonanych w Finlandii. W Europie Południowej znany jest od ponad 2500 lat. Wzmianki w różnego rodzaju kronikach świadczą, że azbest od XV do XIX wieku dodawany był do różnych surowców w celu uzyskanie, m.in., knotów do świec, niepalnego papieru, skóry, a także do wyrobów tekstylnych   np. sukna na płaszcze żołnierskie.
W końcu XIX wieku rozpoczęto wydobywanie azbestu na skalę przemysłową początkowo w Kanadzie, a następnie w Rosji. Dalsze kopalnie powstawały w Afryce na obszarach Rodezji i obecnej RPA. Po roku 1910 nastąpił szereg dalszych odkryć i eksploatacji złóż w różnych rejonach świata.
W  latach 60 – tych ubiegłego stulecia przełomem było wykorzystanie azbestu do wyrobu niepalnej papy, zwłaszcza w okresie, gdy pożary budynków były prawdziwą plagą. W pierwszych latach naszego stulecia mieszaniny azbestu i cementu wkroczyły do przemysłu materiałów budowlanych w postaci lekkich i wytrzymałych płyt, znanych jako eternit.  Płyty te do dzisiaj stosowane są do pokryć dachowych. Znajdowały one także zastosowanie jako okładziny ścienne oraz wytłaczane panele do dekoracji ścian i sufitów.
Minerał stał się prawdziwym przebojem za sprawą silników parowych, których niezbędnym elementem poddanym działaniom gorącej pary były różnego typu szczeliwa i uszczelki. Azbest w połączeniu z gumą w pełni spełniał oczekiwania konstruktorów.
Dzięki wspomnianym unikalnym właściwościom azbest był wykorzystywany jako surowiec w ponad 1000 opisanych technologii.  Stosowany był   między  innymi  do produkcji wyrobów azbestowo – cementowych, wyrobów włókienniczych, przędzy, sznurów, szczeliw, wyrobów ciernych, takich jak klocki hamulcowe, tarcze sprzęgłowe, wyrobów hydroizolacyjnych: lepiki, papy dachowe, płytki podłogowe, do filtrów w przemyśle piwowarskim i farmaceutycznym oraz wojskowych masek przeciw gazowych.
Pomimo udowodnionego działania chorobotwórczego uznawany za mniej szkodliwy od krokydolitu pozostaje, np. w   USA, ważnym elementem wielu technologii o kluczowym znaczeniu. Aktualnie azbest wykorzystywany jest m.in. w amerykańskim programie wahadłowców kosmicznych, których silniki rakietowe pokrywane są osłoną impregnowaną azbestem, a także w przemyśle  okrętowym.
Historia azbestu zatoczyła, jak widać, ogromne koło od zachwytu połączonego  z przypisywaniem mu właściwości magicznych w czasach starożytnych, różnorodnego wykorzystywania ogromnych ilości surowca na skalę przemysłową w pierwszej połowie naszego wieku, do całkowitego zakazu jego stosowania  w wielu krajach świata w latach 90-tych.

IV. ZASTOSOWANIE AZBESTU

Na świecie znanych jest ponad 5 tys. wyrobów, do produkcji, których używano azbestu. Są to głównie wyroby stosowane w budownictwie jako pokrycia dachowe, osłony elewacyjne ścian, przewody kominowe,  rury wodociągowe i kanalizacyjne oraz elementy izolacyjne. Azbest wykorzystywany był również między innymi przy produkcji sprzętu gospodarstwa domowego, np. kuchenek, piecyków elektrycznych i gazowych, opiekaczy, suszarek do włosów oraz siatek azbestowych. Surowca tego używano także do produkcji farb,  pokostów, klejów, smarów, płytek i wykładzin podłogowych oraz koców gaśniczych.
W Polsce nie występują złoża azbestu nadające się do górniczej eksploatacji.  Azbest  stosowany  dawniej  do  produkcji  w  naszym  kraju  importowano głównie z byłego ZSRR i Kanady. W latach 70 ubiegłego wieku sprowadzano do  kraju  ok.  100  tys.  ton  azbestu  rocznie,  który wykorzystywano  przede wszystkim (ok. 85 %) do wyrobu materiałów budowlanych, pokryć dachowych oraz elewacji budynków. Szacuje się, że na dachach i fasadach budynków oraz w obiektach przemysłowych zamontowanych jest  blisko  1.350 mln. m2 płyt azbestowych, z czego blisko 90 % stanowią dachowe płyty faliste, zwane popularnie eternitem. W 1980 r. z płyt azbestowo-cementowych wykonanych było ok. 45 % pokryć dachowych i fasadowych. Po 15 latach udział tych płyt w nowowybudowanych pokryciach dachowych, zmniejszył się o 30%.
Znaczącą pozycję w bilansie wyrobów azbestowych stanowią znajdujące się w ziemi i  budynkach rury azbestowo-cementowe. Szacuje się, że jest ich ok.  600 tys. ton. Znaczna ilość wyrobów azbestowych stosowana jest w hutnictwie i przemyśle ceramicznym. Jest to ok. 60 tys. ton. Masę będących w użyciu wyrobów małogabarytowych, takich jak uszczelki, kształtki,  okładziny hamulcowe czy wyroby włókiennicze, ocenia się na 100 tys. ton.
Ze względu na zagrożenie, jakie niesie ze sobą obecność włókien azbestowych w powietrzu, usunięcie go ze środowiska jest jednym z priorytetowych dla ochrony zdrowia. Azbest uszkodzony np. w wyniku każdej obróbki mechanicznej lub kwaśnych deszczy, może stać się przyczyną śmiertelnych chorób: pylicy azbestowej  (azbestozy), raka płuc, międzybłoniaka opłucnej i otrzewnej oraz innych zmian w płucach. Obecnie nie wiadomo jaka minimalna ilość pyłu azbestowego wywołuje choroby. Wiadomo, że im więcej włókien azbestu wdychanych jest do układu oddechowego, tym większe ryzyko choroby. Oznacza to, że zachorować mogą nie tylko osoby, które miały długotrwały kontakt z azbestem w związku z wykonywaną pracą, ale i  te, które oddychały powietrzem z włóknami azbestu przez krótki czas.
Na terenie Polski znajduje się ponad 15 mln ton wyrobów zawierających azbest,  które  zgodnie  z   wytycznymi  Programu  mają  zostać  usunięte  do  31.XII.2032 r. Pozbycie się tak dużej ilości wyrobów wymaga przygotowania odpowiedniej ilości infrastruktury w postaci składowisk odpadów niebezpiecznych, firm remontowych i transportowych przeszkolonych do pracy z azbestem oraz akredytowanych laboratoriów poświadczających obecność azbestu w  danym wyrobie. Niezbędna jest także intensyfikacja działań edukacyjnych skierowanych do społeczeństwa. Świadomość niebezpieczeństwa, jakie niesie ze sobą narażenie na azbest, jest nadal mała i zagrożenie to nie jest odbierane jako rzeczywiste, gdyż choroba może ujawnić się nawet po kilkudziesięciu latach od  momentu kontaktu z włóknami azbestowymi.

V. REGULACJE USTAWOWE

1. Ustawa z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest ( Dz. U.  z  2004,  Nr 3, poz. 20 ze  zm.). Ustawa zakazuje wprowadzania na polski obszar celny azbestu,  wyrobów zawierających azbest, produkcji wyrobów zawierających azbest oraz obrotu azbestem i wyrobami go zawierającymi. Zgodnie z ustawą produkcja płyt azbestowo- cementowych  została  zakończona  we  wszystkich  zakładach  do  28  września  1998 r., a z dniem 28 marca 1999 r. nastąpił zakaz obrotu tymi płytami. Wyjątkiem są wyroby zawierające azbest dopuszczone do produkcji lub do wprowadzenia na polski obszar celny spośród wyrobów określonych w załączniku nr 1 do ustawy, który corocznie jest określany przez właściwego ministra do spraw go- spodarki w drodze rozporządzenia. Ustawa praktycznie zamknęła okres stosowania wyrobów zawierających azbest na terenie Polski oraz uporządkowała zagadnienia związane z opieką zdrowotną pracowników, którzy mieli  kontakt z azbestem. Jednak pozostał problem systematycznego i zorganizowanego usuwania zużytych  wyrobów zawierających azbest w sposób nie zagrażający ludziom oraz zanieczyszczeniu środowiska.
2. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach  ( Dz. U. z 2010 r. Nr 185, poz.  1243 ze  zm.). Ustawa określa zasady postępowania z odpadami, w sposób zapewniający ochronę  życia i zdrowia ludzi oraz ochronę środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, a w szczególności zasady zapobiegania powstawaniu odpadów i ich negatywnemu oddziaływaniu na środowisko, a także odzysku lub unieszkodliwiania odpadów (art. 1 ustawy). Ustawa reguluje całokształt spraw administracyjnych, związanych z postępowaniem przy zbieraniu, transporcie, odzysku i unieszkodliwianiu, w tym składowaniu  odpadów oraz wymagań technicznych i organizacyjnych dotyczących składowisk odpadów. W ustawie określone są obowiązki wytwórców i posiadaczy odpadów, w tym odpadów niebezpiecznych.
Ustawa nakłada również konieczność sporządzenia krajowych, wojewódzkich, powiatowych i gminnych planów gospodarki odpadami.

3. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. –Prawo ochrony środowiska (Dz. U z 2008 r. Nr  25, poz. 150  ze  zm.)
Ustawa określa zasady ochrony środowiska oraz warunki korzystania z jego zasobów, z uwzględnieniem wymagań zrównoważonego rozwoju, a w szczególności:
1) zasady ustalania
a) warunków ochrony zasobów środowiska,
b)warunków wprowadzania substancji lub energii do środowiska,             c) kosztów korzystania ze środowiska,
2) udostępnianie informacji o środowisku i jego ochronie,
3) udział społeczeństwa w postępowaniu w sprawie ochrony środowiska,
4) obowiązki organów administracji,
5) odpowiedzialność i sankcje.
Azbest zgodnie z art. 160 Prawa ochrony środowiska należy do substancji stwarzających szczególne zagrożenie  dla środowiska. Substancje te powinny podlegać sukcesywnej eliminacji zgodnie z art. 162 ustawy. Występowanie substancji zawierających azbest powinno zostać udokumentowane, a informacje o rodzaju, ilości i miejsca występowania powinny być przekazane do wojewody, wójta, burmistrza lub prezydenta miasta zgodnie z rozporządzeniami wykonawczymi  do prawa ochrony środowiska.
4. Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o wprowadzeniu ustawy – Prawo ochrony
środowiska, ustawy o odpadach oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U.  Nr 100, poz. 1085, ze  zm.).
Ustawa w art. 10 ust. 4 stanowi, ze wojewódzkie, powiatowe i gminne programy ochrony środowiska, których częścią są plany gospodarki odpadami, mają być uchwalone przez odpowiednie organy:
– programy wojewódzkie – uchwalane przez sejmiki  województw,
– programy powiatowe – uchwalane przez rady powiatów,
– programy gminne – uchwalane przez rady gmin.
Art. 54 ustawy odnosi się do zapisów ustawy z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest. Ustawa określa, iż minister właściwy do spraw gospodarki, do określania w drodze rozporządzenia w porozumieniu z ministerstwem właściwym do spraw wewnętrznych, ministrem właściwym do spraw transportu oraz ministrem właściwym do spraw środowiska – sposobów i warunków bezpiecznego użytkowania i usuwania wyrobów zawierających azbest.
5. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane ( Dz. U. z 2010 r.    Nr  243, poz. 1623, ze. zm.).
W art. 30 ust. 7 stanowi, iż właściwy organ może nałożyć w drodze decyzji, obowiązek uzyskania pozwolenia na wykonanie określonego obiektu lub robót budowlanych, objętych obowiązkiem zgłoszenia, jeżeli ich realizacja może naruszyć ustalenia miejscowego planu zagospodarowania lub spowodować:
–	zagrożenie bezpieczeństwa ludzi lub mienia,
–	pogorszenie stanu środowiska lub stanu zachowania zabytków,
–	pogorszenie warunków zdrowotno-sanitarnych,
–		wprowadzenie, utrwalenie bądź zwiększenie ograniczeń lub uciążliwości dla terenów sąsiednich.

6. Ustawa z dnia 28 października 2002 r. o przewozie drogowym towarów niebezpiecznych ( Dz. U.  Nr 199, poz. 1671, ze. zm.).
Ustawa określa zasady przewozu drogowego towarów niebezpiecznych, wymagania w stosunku do kierowców i innych osób wykonujących czynności związane z tym przewozem oraz właściwe organy do sprawowania nadzoru i kontroli w tych sprawach. Przy przewozach materiałów niebezpiecznych w kraju obowiązują przepisy. Umowy europejskiej dotyczącej międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych ADR (  Dz. U. z 2009 r. Nr 27, poz. 162 ). Przepisy wymienionej umowy  oraz  ustawy określają warunki załadunku i wyładunku oraz przewozu towarów niebezpiecznych, zaopatrzenia pojazdów w świadectwo dopuszczenia pojazdu do przewozu materiałów niebezpiecznych  wydane  przez  upoważnioną  stację  kontroli  pojazdów  oraz przeszkolenia kierowców w zakresie przewozu towarów niebezpiecznych. Przepisy te odnoszą się zgodnie z art. 11 ust. 4 ustawy o odpadach, do transportu  odpadów niebezpiecznych.

VI.   AKTY WYKONAWCZE
1. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej  z dnia 2 kwietnia 2004 r. w sposobów i warunków bezpiecznego użytkowania i usuwania wyrobów zawierających azbest (Dz. U.  Nr 71, poz. 649  ze  zm.)
W rozporządzeniu określone są;
–   sposoby i warunki bezpiecznego Użytkowania oraz usuwania wyrobów 
    zawierających azbest,
 –   obowiązki wykonawcy prac polegających na bezpiecznym Użytkowaniu i  
     usuwaniu wyrobów zawierających azbest,
 –   warunki przygotowania do transportu i transportu wyrobów i odpadów 
     zawierających azbest do miejsc ich składowania,
 –   wymagania jakim powinno odpowiadać oznakowanie wyrobów i odpadów 
     zawierających azbest.
2. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 listopada
2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w  środowisku pracy (Dz. U. Nr 217, poz.  1833 ze   zm.)
W rozporządzeniu ustalono wartość najwyższych  dopuszczalnych stężeń chemicznych i pyłowych czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Obowiązujące wartości NDS dla pyłów zawierających azbest:
– pył całkowity – 0,5 mg/m3  
– włókna respirabilne – 0,1 włókien/cm3
3.  Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia  26  stycznia  2010 r. w sprawie   
     wartości odniesienia dla niektórych substancji w powietrzu (Dz.U.Nr16, poz.  87)   
Rozporządzenie określa wartości odniesienia, wyrażone jako poziomy substancji w powietrzu, zróżnicowane dla poziomu kraju, obszarów ochrony uzdrowiskowej i obszarów parków narodowych. Podano warunki, w jakich ustala się wartości odniesienia, takie jak temperatura i ciśnienie, numeryczne oznaczenie substancji pozwalające na jednoznaczną jej identyfikację,  okresy, dla których uśrednione są wartości odniesienia, warunki uznawania wartości odniesienia za dotrzymane  oraz referencyjne metodyki modelowania poziomów substancji w powietrzu.
Dla  azbestu  wartość  odniesienia  w  powietrzu  dla  terenu  całego  kraju, uśredniona do jednej godziny wynosi 2350 włókien/m3 a uśredniona dla roku kalendarzowego  – 250 włókien/m3.
4.  Rozporządzenie  Ministra  Gospodarki  z dnia 13 grudnia 2010 r.  w sprawie wymagań w zakresie wykorzystywania wyrobów zawierających azbest oraz wykorzystywania i oczyszczania instalacji lub urządzeń, w których były lub są wykorzystywane wyroby zawierające azbest    ( Dz .U. z  2011 r. Nr 8 poz. 31 )
Rozporządzenie określa:
–   wymagania w zakresie wykorzystywania i przemieszczania azbestu  lub wyrobów 
     zawierających azbest oraz oznaczenia miejsc i występowania;
–   wymagania w zakresie wykorzystywania i oczyszczania instalacji lub urządzeń, w 
     których był lub jest wykorzystywany azbest lub wyroby zawierające azbest;
–   wymagania techniczne, jakie należy spełnić przy wykorzystywaniu  i przemieszczaniu  
     oraz przy wykorzystywaniu i oczyszczaniu instalacji lub urządzeń, w których był lub 
     jest wykorzystywany azbest lub wyroby zawierające azbest;
–   sposób oznaczania instalacji lub urządzeń, w których był lub jest   
     wykorzystywany azbest lub wyroby zawierające azbest oraz pomieszczeń, w 
     których się one znajdują;
–   sposób inwentaryzowania azbestu oraz wyrobów zawierających azbest,  w miejscach  
     ich wykorzystywania;
–    terminy przedkładania odpowiednio wojewodzie albo wójtowi, burmistrzowi lub   
    prezydentowi miasta informacje o:
  –  rodzaj, ilość i miejsca występowania wykorzystywanych wyrobów  zawierających  
      azbest,
  –   instalacje i urządzenia  w których był lub jest wykorzystywany azbest lub    wyroby 
       zawierające azbest,
  –   czas  i sposób  usuwania azbestu lub wyrobów zawierających azbest,
  –   czas  i  sposób  zastąpienia azbestu i wyrobów zawierających azbest innymi 
     substancjami i wyrobami, mniej szkodliwymi dla środowiska,
–   formę i układ przedkładania powyższych informacji,
–   przypadki i terminy, w których powinny być oczyszczone instalacje     lub 
    urządzenia, w których był lub jest wykorzystywany azbest lub wyroby       
    zwierające azbest. 
Rozporządzenie dopuszcza wykorzystanie azbestu lub wyrobów zawierających azbest w użytkowanych instalacjach lub urządzeniach, nie dłużej niż do dnia 31 grudnia 2032 r.
5. Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 14października 2005 r. w sprawie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy przy zabezpieczaniu i usuwaniu wyrobów zawierających azbest oraz programu szkolenia w zakresie bezpiecznego użytkowania  takich wyrobów  (Dz. U. Nr  216, poz. 1824).
Rozporządzenie to określa obowiązki pracodawcy zatrudniające pracowników przy usuwaniu wyrobów  zawierających azbest. Pracodawca zobowiązany jest stosować środki ochrony pracowników przed szkodliwym działaniem pyłu zawierającego azbest, kontrolować stopień narażenia  pracowników na  działanie pyłu azbestu i ograniczać jego stężenie w powietrzu co najmniej do wartości najwyższego dopuszczalnego stężenia w sposób określony w przepisach dotyczących badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Wszyscy zatrudnieni przy pracach w kontakcie z azbestem, pracodawcy i osoby kierujące  pracami powinni być przeszkoleni w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia.
6. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 23 czerwca 2003 r.  w sprawie informacji dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa  i  ochrony zdrowia (Dz. U. Nr 120, poz.  1126.).
Rozporządzenie określa zakres i formę informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz szczegółowy zakres  robót budowlanych, stwarzających  zagrożenie  bezpieczeństwa i zdrowia ludzi.
W paragrafie 6 podającym szczegółowy zakres robót budowlanych w ustępie  2 wymieniono roboty polegające na usuwaniu i naprawie wyrobów budowlanych zawierających azbest.
7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia  23 lipca 2009 r. w  sprawie sposobu przedkładania marszałkowi województwa informacji o występowaniu substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska  (Dz. U. Nr 124, poz. 1033).
Rozporządzenie określa podając formę przedkładania, że informację o rodzaju,  ilości  i  miejscach  występowania  azbestu  jako  substancja  stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska wójt, burmistrz i prezydent miasta przedkłada wojewodzie do dnia 31 marca za poprzedni rok kalendarzowy, począwszy  od danych za rok 2003.
8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz. U. Nr 280, poz. 2771  ze. zm.)
Rozporządzenie zalicza azbest do substancji o działaniu rakotwórczym kategorii 1.   Określa sposób rejestrowania azbestu, prowadzenia prac, pracowników zatrudnionych przy tych pracach , wzory dokumentów oraz szczegółowe warunki ochrony pracowników.
9. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz. U.  Nr 112, poz. 1206).
W rozporządzeniu określono katalog odpadów w tym odpadów niebez- piecznych wraz ze sposobem klasyfikacji odpadów. Katalog odpadów dzieli odpady w zależności od źródła ich powstawania na 20 grup, każdej przyporządkowując podgrupy i rodzaje odpadów wraz z kodem. Kod opatrzony gwiazdką określa odpad niebezpieczny. Zgodnie z tym rozporządzeniem odpady zawierających azbest klasyfikowane są jako odpady niebezpieczne z przypisanymi następującymi kodami klasyfikacyjnymi:
06 07 01* - Odpady azbestowe z elektrolizy,
06 13 04* - Odpady z przetwarzania azbestu,
10 11 81* - Odpady zawierające azbest (z hutnictwa szkła),
10 13 09* - Odpady zawierające azbest z produkcji elementów cementowo -     
                    azbestowych,
150111* -   Opakowania z metali zawierające niebezpieczne, porowate elementy  
               wzmocnienia konstrukcyjnego (np. azbest) włącznie z pustymi  
              pojemnikami ciśnieniowymi,
16 01 11* - Okładziny hamulcowe zawierające azbest,
16 02 12* - Zużyte urządzenia zawierające azbest,
17 06 01* - Materiały izolacyjne zawierające azbest,
17 06 05* - Materiały konstrukcyjne zawierające azbest.

10. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 15 września 2005 r. w sprawie leków związanych z chorobami wywołanymi pracą przy azbeście (Dz. U.  Nr 189, poz. 1603).
Rozporządzenie określa wykaz leków bezpłatnych związanych z chorobami wywołanymi pracą przy azbeście, sposób realizacji recept oraz tryb rozliczania przez oddziały wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z budżetem państwa kosztów tych leków.

11. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 sierpnia 2004 r. w sprawie leczenia uzdrowiskowego osób zatrudnionych przy produkcji wyrobów zawierających azbest (Dz. U. Nr 185, poz. 1920).
Rozporządzenie określa tryb kierowania na leczenie uzdrowiskowe oraz rozliczania przez instytucje powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego kosztów z tytułu korzystania z leczenia uzdrowiskowego przez osoby uprawnione, zdefiniowane przedmiotowym rozporządzeniem.
12. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia z  8  grudnia 2010 r. w sprawie wzorów dokumentów stosowanych na potrzeby ewidencji odpadów (Dz. U.  Nr 249, poz. 1673).
Rozporządzenie określa wzory dokumentów stosowanych do prowadzenia ilościowej i jakościowej  ewidencji odpadów celem zapewnienia kontroli ich przemieszczania. Do prowadzenia ewidencji odpadów zobowiązani są posiadacze odpadów. Ewidencję prowadzi się sporządzając dwa dokumenty: kartę ewidencji odpadów oraz kartę przekazania odpadów. Prowadzący działalność związaną tylko z transportem odpadów nie mają obowiązku prowadzenia kart ewidencji  odpadów.

VII. UCZESTNICY PROGRAMU
Niniejszy program skierowany jest przede wszystkim do wszystkich osób posiadających nieruchomości na terenie Gminy  Lelis pokryte wyrobami zawierającymi azbest.
Na terenie Gminy Lelis zlokalizowano  budynki mieszkalne i gospodarcze pokryte falistymi płytami azbestowo-cementowymi, których powierzchnia wynosi ok.  560.062  m².

VIII.  INFORMACJA O ILOŚCI I STANIE  WYROBÓW     
          ZAWIERAJĄCYCH    AZBEST

Na podstawie informacji o wyrobach zawierających azbest zebranych w latach 2005/2006   określono miejsca i ilość ich występowania. Ilustruje to poniższa tabela:

Lp.	
Nazwa wyrobu
zawierającego azbest	
Miejsce występowania	Jednost- ka miary	
Ilość	
1.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo  Długi  Kąt	m²	28.741	
2.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo  Gibałka	m²	13.054	
3.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Łodziska	m²	15.730	
4.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Szafarnia 	m²	27.943	
5.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Obierwia	m²	51.038	
6.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Olszewka	m²	28.210	
7.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo  Szwendrowy  Most	m²	12.125	
8.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo  Siemnocha	m²	13.919	
9.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo  Białobiel	m²	22.389	
10.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Gnaty	m²	16.054	
11.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Łęg Przedmiejski	m²	60.624	
12.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo Łęg Starościński-Walery	m²	14.848	
13.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo  Łęg  Starościński	m²	28.865	
14.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Kurpiewskie	m²	14.540	
15.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Szkwa	m²	7.929	
16.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Dąbrówka 	m²	26.055	
17.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Płoszyce 	m²	30.239	
18.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Gąski	m²	13.333	
19.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Nasiadki	m²	49.246	
20.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Szafarczyska	m²	12.775	
21.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Lelis	m²	41.252	
22.	Płyty faliste azbestowo
-cementowe	Sołectwo   Durlasy	m²	31.135	
RAZEM:	m²	560.062	

Należy zaznaczyć, że dane mogą zwierać nieścisłości i być niepełne, dlatego zakłada się przeprowadzenie ponownej inwentaryzacji połączonej z propagowaniem informacji na temat założeń powyższego programu.

IX.  HARMONOGRAM   REALIZACJI   PROGRAMU

Lp.	Działanie	okres realizacji	
1.	Działalność informacyjna i edukacyjna skierowana do     właścicieli,     zarządców     i     użytkowników budynków,  budowli  instalacji  i  innych wyrobów zawierających azbest	przez cały okres realizacji  programu	
2.	Aktualizacja bazy danych o wyrobach zawierających azbest	przez cały okres realizacji  programu	
3.	Odbiór na koszt Gminy odpadów    zawierających azbest z nieruchomości osób fizycznych	przez cały okres realizacji  programu	
4.	Usunięcie       wyrobów       zawierających   azbest  z obiektów stanowiących własność Gminy   
	2015 r.	
5.	Monitorowanie realizacji Programu usuwania wyrobów zawierających azbest dla Gminy Lelis   na lata 2011-2032
	praca  ciągła	
6.	Przedstawianie Radzie Gminy w Lelisie sprawozdania z przebiegu realizacji Programu

	raz  na  2  lata	

X. METODY REALIZACJI PROGRAMU

W niniejszym programie przyjęto następujące założenia:
- uczestnikami programu są mieszkańcy Gminy  Lelis,
- informacja o programie jest ogólnodostępna,
- uczestnictwo w programie nie jest obowiązkowe.
Planuje się, że informacje o realizacji programu usuwania azbestu z terenu Gminy  Lelis  będą szeroko rozpropagowywane poprzez:
 -  umieszczenie informacji w Biuletynie Informacji Publicznej Gminy,
 -  informacje na stronie internetowej UG   Lelis,
   - informacje w Biuletynie   GMINY   LELIS   „Wieści  Gminne”,
 - informacje na sołeckich tablicach ogłoszeń.
Niniejszym programem postuluje się przyjęcie następujących zasad:
-  demontaż, transport i unieszkodliwianie wyrobów zawierających azbest będzie,
     następowało na pisemny wniosek osoby posiadającej tytuł prawny do nieruchomości,
-  prace będą realizowane przez wyspecjalizowaną firmę posiadającą  stosowne   
   zezwolenia,
-..po zdemontowaniu materiałów zawierających azbest uprawniona firma    
   przedstawi kartę przekazania odpadu i protokół odbioru.
Szczegółowe warunki przyznawania i zakres pomocy dla osób podejmujących się wymiany wyrobów zawierających azbest, zostaną określone zarządzeniem Wójta Gminy   Lelis.

XI. FINANSOWANIE REALIZACJI PROGRAMU

W niniejszym programie przyjmuje się, że usuwanie wyrobów zawierających azbest przez mieszkańców odbywać się będzie przy wsparciu finansowym Gminy. Będzie ono dotyczyć demontażu, transportu i unieszkodliwiania wyrobów zawierających azbest. Dla oszacowania prawdopodobnych kosztów przedsięwzięcia przyjęto kwotę 15 zł/ m²  za zdjęcie,  transport i  utylizację  1 m² płyt falistych. Przy ustalaniu kosztów wzięto pod uwagę informacje od  firm które prowadzą tego typu działalność na terenie Powiatu  Ostrołęckiego .
Na  terenie  Gminy  Lelis  zinwentaryzowano  około  560.062  m²  płyt azbestowo-cementowych. Biorąc pod uwagę powyższe dane można przyjąć, że całkowity koszt demontażu,  transportu  i  utylizacji   eternitu z terenu Gminy Lelis kosztowałby ok.  8,5  mln.  zł według wyliczenia (560.062 x 15 zł zł/ m²), przy założeniu kosztów z  2011 r.
W niniejszym opracowaniu przyjęto iż wsparcie dotyczyć będzie sfinansowania 100% kosztów tj.  demontażu,  transportu i unieszkodliwiania wyrobów. Ze względu na fakt, iż budżet  Gminy nie pokryje w całości kosztów utylizacji azbestu zakłada się udział środków zewnętrznych z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie.

XII. PODSUMOWANIE

Pomimo wprowadzenia zakazu stosowania azbestu w nowych budynkach i technologiach będzie on elementem struktury wielu obiektów jako materiał wbudowany jeszcze przez kilkadziesiąt lat. Należy pamiętać, że nie jest szkodliwa sama obecność w budynku materiałów zawierających azbest. Niebezpieczeństwo pojawia się w wyniku nieprawidłowego obchodzenia się z tymi elementami, bądź ich zużycia na skutek czego mogą stać się niebezpieczne, stanowiąc źródło emisji włókien azbestowych do powierza.
Bardzo ważne jest zastosowanie się właścicieli i zarządców obiektów budowlanych do obowiązku prowadzenia okresowych kontroli i oceny stanu technicznego wyrobów zawierających azbest oraz przekazywania właściwym jednostkom danych o ilości, stanie i miejscu występowania azbestu. Pozwoli to na uzyskanie pełnej wiedzy na ten temat i podejmowanie przez jednostki samorządowe skutecznych działań mających na celu pomoc właścicielom obiektów w usuwaniu i unieszkodliwianiu azbestu. Istotna jest również świadomość  przedsiębiorców wykonujących prace związane z usuwaniem wyrobów zawierających azbest.
Wykonywanie tych prac wyłącznie przez wyspecjalizowane i uprawnione w tym zakresie firmy, pozwoli wyeliminować zagrożenie wynikające z nieprawidłowego ich prowadzenia. Z tego względu jednym z celów niniejszego programu jest przybliżenie jak największej liczbie mieszkańców Gminy   Lelis  problematyki bezpiecznej eksploatacji i usuwania wyrobów zawierających azbest.
Upowszechnienie programu będzie skutkowało podnoszeniem świadomości mieszkańców w zakresie zagrożeń związanych z eksploatacją i usuwaniem azbestu. Pozwoli  też lepiej poznać potrzeby w tym zakresie oraz stopniowo wyeliminować wyroby azbestowe  z  terenu Gminy   Lelis, co jest głównym  celem  programu.